Szukaj


Prełuki
Prełuki
Dawny cmentarz w Prełukach (foto: P. Szechyński)
Prełuki są niewielką osadą leżącą w dolinie Osławy, przy trasie kolejki wąskotorowej. Obecnie odcinek kolejki Rezpedź - Wola Michowa jest wyłączony z ruchu. Z przystanku kolejki pozostała zdewastowana ruina, tory zarosły chwastami i trawą.

Do Prełuk można dojść szlakiem czerwonym (gsb) z Komańczy, lub od strony przeciwnej, czyli z Cisnej, przez Chryszczatą i Duszatyn. Również z Komańczy można dojść lub dojechać drogą (w Komańczy w dół za kościołem, przez most na Osławicy i dalej już prosto po górę. Drogą można dostać się tu również z Rzepedzi, biegnie ona od dawnej stacji początkowej kolejki w Rzepedzi.

Nazwa osady pochodzi od staropolskiego słowa "Przełęk", co oznacza pole orne, niwę. Początki miejscowości sięgają conajmniej 1557 roku (wtedy znana była pod nazwą Przełęki) kiedy to została założona na prawie wołoskim. W czasach pierwszej wojny swiatowej w rejonie Prełuk toczono krwawe boje o pobliską górę Sokoliska (obecnie stoi na niej przekaźnik telewizyjny, tzw. "kogucik"), a zabitych pochowano na cmentarzu przycerkiewnym. W latach 1918-19, kiedy to powstała Republika Komańczańska, chłopi z Prełuk wsławili się niezwykłą zaciętością w czasie walk z Polakami.

Image
Jeden z domów w Prełukach (fot. P. Szechyński)
Prełuki składają się dziś w zasadzie z kilku zabudowań, jednak kiedyś była to znacznie większa wioska. Przed II wojną światową liczyły 64 ciągnące się wzdłuż Osławy gospodarstwa.

Po II wojnie Prełuki zostały wysiedlone, pomimo licznych próśb i petycji wysyłanych do ówczesnych władz (m.in. z dnia 15.09.1945). Ludność domagała się pozostawienia w miejscu zamieszkania, podkreślając swój wkład w wyzwalanie ziem polskich. Jednocześnie określając się "Rusinami", odcinała się od Ukraińców potępiając ich czyny w Galicji Wschodniej1.


Na wniosek wojewody rzeszowskiego petycja została rozpatrzona negatywnie. Ci, którzy uniknęli wysiedleń tuż po wojnie, zostali wysiedleni później - w ramach akcji "Wisła". Większość domów zostało rozebranych. Część uległa zniszczeniu, część została sprzedana - wówczas można było zakupić dom z rozbiórki po wysiedleniu i postawic go ponownie w innej wsi. Warto zwrócić tu uwagę na miejsce po cerkwi, oraz dawne cmentarze.

Cerkiew stała na północ od drogi Prełuki - Komańcza (ok.400m), przy drodze do Rzepedzi. Była to cerkiew pod wezwaniem św. Mikołaja, zbudowana w 1831 roku. Po wykonanym w roku 1900 remoncie, została ponownie poświęcona (konsekrowana). Był to obiekt drewniany, wykonany z drewna modrzewiowego, ustawiony na kamiennej niskiej podmurówce. Po II wojnie światowej cerkiew została opuszczona, większość miejscowej ludności wysiedlono. Wkrótce zniknęły dzieła sztuki sakralnej, ołtarz. Obiekt niszczał. jeszcze początkiem (do połowy) lat 50, cerkiew pomimo, iż zdewastowana wewnatrz, stała na swoim miejscu. Wkrótce potem "zniknęła". Jedna z wersji mówi, iż została spalona w wyniku pożaru, nie jest to jednak zgodne z rzeczywistością. Cerkiew została rozebrana, a materiał ten (drewno modrzewiowe) posłużył do budowy domu(-ów) w pobliskiej wsi.

Do dnia dzisiejszego zachował się murek otaczający cerkwisko, mocno zniszczony, część podmurówki, oraz krzyż pochodzący prawdopodobnie z kopuły (widoczny na zdjęciu obok). Po przeciwnej stronie drogi znajduje się dawny cmentarz łemkowski, teren otoczony kamiennym, dość zniszczonym murkiem. W zasadzie zachowały się dwa nagrobki, całość latem mocno zarośnięta. Kolejny cmentarz znajduje się dalej na zachód, po drugiej stronie torów, w lesie - w okolicy widocznej łąki (100m). Jest to tzw. dawniej "Łuh" (łąka). Inną ciekawostką jest fakt istnienia w Prełukach źródełka siarkowodorowego (choć na tym terenie nie jest to aż taka rzadkość). Źródełko znajduje się tuż przy torach kolejki, przy słupku oznaczonym nr 4.4 - w kierunku Duszatyna. Nieopodal mostu na Osławie niewielkie pole biwakowe, pratycznie nie użytkowane w sezonie.

P. Szechyński

Zobacz także: Do Prełuk na pierogi  


 1 - Tamże. Zaświadczenia Gminnej Rady Narodowej i Zarządu Gminy Zbiorowej w Komańczy o lojalności miejscowej ludności ukraińskiej z 28 września 1945 r.

 

 
Materiały prezentowane na stronach serwisu (teksty, zdjęcia) chronione są prawem autorskim. Wykorzystanie wymaga zgody redakcji.
 © OKiWM 2006 www.komancza.info
 współpraca: Twoje Bieszczady
hosting i wdrożenie CMS webfabryka.pl © 2006